Przejdź do treści

Oświetlenie klatki schodowej

Podstawy programowe: KS3, Sek I, cycle 4

Otwórz pełną wersję ↗

Cel

Zbadać, jak dwa przełączniki pozwalają włączać i wyłączać jedną żarówkę z każdego z dwóch miejsc, tak jak światło na klatce schodowej albo w długim korytarzu.

Teoria

Oświetlenie klatki schodowej: przełącznik S1 po lewej i odwrócony S2 po prawej, połączone dwoma przewodami, „1” S1 z „2” S2 i „2” S1 z „1” S2; żarówka L po prawej, źródło U poniżej, jego „+” po lewej

Zwykły wyłącznik ma dwa zaciski: zamyka albo otwiera obwód w jednym miejscu (zob. doświadczenie Wyłączniki „I” oraz „LUB”). Przełącznik (w instalacji domowej nazywany łącznikiem schodowym) ma trzy: zacisk wspólny, który nie ma numeru, oraz zaciski „1” i „2”. Jego dźwignia łączy zacisk wspólny z „1” albo z „2”, nigdy z oboma naraz; w połowie drogi między nimi, w położeniu „Rozwarty”, nie dotyka żadnego z nich.

W układzie schodowym źródło \(U\) jest połączone z zaciskiem wspólnym \(S_1\), a żarówka \(L\) — z zaciskiem wspólnym \(S_2\). Ponumerowane zaciski obu przełączników są połączone dwoma przewodami, które elektrycy nazywają korespondencyjnymi. Prąd dochodzi do żarówki tylko wtedy, gdy obie dźwignie są na tym samym przewodzie korespondencyjnym. Gdy są na różnych przewodach albo jedna z dźwigni jest pośrodku, obwód jest otwarty.

Aby sterować żarówką z trzech lub więcej miejsc, w przewody korespondencyjne między dwoma przełącznikami włącza się łączniki krzyżowe. Łącznik krzyżowy ma cztery zaciski: w jednym położeniu przepuszcza przewody korespondencyjne prosto, w drugim je krzyżuje.

Układ

Schemat w części „Teoria” zachowuje kolejność stanowiska od lewej do prawej; źródło jest narysowane pod rzędem. Źródło 4,5 V \(U\), dwa przełączniki \(S_1\) i \(S_2\) oraz żarówka 4,5 V / 1 W \(L\). „+” źródła jest połączony z zaciskiem wspólnym \(S_1\), a zacisk wspólny \(S_2\) — z żarówką. \(S_2\) jest odwrócony, więc jego zacisk „1” jest u góry, na wysokości „2” przełącznika \(S_1\): dwa żółte przewody korespondencyjne biegną prosto, ale łączą zaciski o różnych numerach, „1” \(S_1\) z „2” \(S_2\) i „2” \(S_1\) z „1” \(S_2\). Oba przełączniki są w położeniu „1”, a żarówka nie świeci. Kliknięcie dźwigni przesuwa ją o jeden krok: z „1” w położenie „Rozwarty” i dalej w „2”; aby przestawić przełącznik, należy przeciągnąć jego dźwignię do końca albo kliknąć ją dwa razy.

Przebieg doświadczenia

  1. Narysować tabelę z kolumnami \(S_1\), \(S_2\) i żarówka. Przy obu przełącznikach w położeniu „1” zapisać, czy żarówka świeci.
  2. Przestawić \(S_1\) w położenie „2” i zapisać, czy żarówka świeci.
  3. Przestawić \(S_2\) w położenie „2” i zapisać wynik.
  4. Przestawić \(S_1\) z powrotem w położenie „1” i zapisać wynik.
  5. Kliknąć dźwignię \(S_1\) jeden raz: zatrzyma się pośrodku, w położeniu „Rozwarty”. Przestawić \(S_2\) w „1” i z powrotem w „2” i zapisać, czy żarówka się zapala.
  6. Na schemacie prześledzić drogę prądu dla każdego wiersza tabeli, w którym żarówka świeci.
Oczekiwany wynik

Żarówka świeci, gdy przełączniki są w położeniach o różnych numerach, i gaśnie, gdy numery są takie same: każde przestawienie któregokolwiek przełącznika zmienia stan żarówki. Gdy \(S_1\) jest w położeniu „Rozwarty”, żarówka nie świeci bez względu na położenie \(S_2\): zacisk wspólny \(S_1\) nie dotyka żadnego przewodu korespondencyjnego.

\(S_1\) \(S_2\) Żarówka
1 1 nie świeci
2 1 świeci
2 2 nie świeci
1 2 świeci
Rozwarty 1 nie świeci
Rozwarty 2 nie świeci

Pytania

  1. Wyobrazić sobie w miejscu przełączników dwa zwykłe wyłączniki, najpierw połączone szeregowo, potem równolegle. Dla każdego przypadku znaleźć takie położenie jednego wyłącznika, w którym drugi nie może już zmienić stanu żarówki.
  2. Oba przełączniki są na początku w położeniu „1”, a mimo to żarówka nie świeci. Wyjaśnić na podstawie schematu, dlaczego.
  3. Co się stanie, jeśli na \(S_2\) zamienić miejscami oba przewody korespondencyjne, każdy na drugi ponumerowany zacisk?
  4. Porównać swoją tabelę z tabelami doświadczenia Wyłączniki „I” oraz „LUB”. Opisać słowami, kiedy żarówka świeci.
Odpowiedzi
  1. Przy połączeniu szeregowym żarówka świeci tylko wtedy, gdy oba wyłączniki są zamknięte: dopóki jeden z nich jest rozwarty, drugi nie może jej zapalić. Przy połączeniu równoległym żarówka świeci, gdy zamknięty jest którykolwiek z nich: dopóki jeden z nich jest zamknięty, drugi nie może jej zgasić. Przełącznik przenosi prąd z jednego przewodu korespondencyjnego na drugi, więc każdy przełącznik zawsze może żarówkę zarówno zapalić, jak i zgasić.
  2. W położeniu „1” dźwignia \(S_1\) jest na dolnym przewodzie korespondencyjnym, który biegnie do „2” przełącznika \(S_2\), a dźwignia \(S_2\) jest na jego zacisku „1”, na górnym przewodzie. Dźwignie są na różnych przewodach, więc obwód jest otwarty.
  3. Przewody korespondencyjne łączą wtedy zaciski o tych samych numerach, „1” z „1” i „2” z „2”. Tabela się odwraca: żarówka świeci, gdy numery są takie same, i nie świeci, gdy się różnią, a każde przestawienie nadal ją zapala albo gasi.
  4. Żarówka świeci, gdy dokładnie jeden z przełączników jest w położeniu „2”, czyli gdy numery się różnią. To nie jest ani „I”, ani „LUB”: w logice nazywa się to „alternatywą wykluczającą”, a zmiana któregokolwiek wejścia zmienia wyjście.